BİÇİM BİLGİSİ

2008-01-17 22:47:00

 

BİÇİMBİRİM (MORFEM)

 

Biçim bilgisinde temel birim, biçimbirim (morfem)dir.  Biçimbirim, bir anlatımdaki söze dönüşmüş, bireyselleşmiş en küçük anlamlı birimin taşıyıcısıdır.

 

Örn:

 

Yol      cu      luk

morf.   morf.    morf.

 

Yolculuk kelimesinin biçimbirimleri

 

Biçimbirimlerin sayısı ile hece sayısı arasında herhangi bir ilişki yoktur.

 

Örn:

 

biçimlendirilmeyen kelimesini incelediğimizde

 

Heceler          : bi    çim   len   di   ril    me    yen

Biçimbirimler : biç  i(m)   le      n   dir    i(l)   me  (y)en

 

Kısacası, biçimbirimler ekler ve kök halindeki kelimelerdir.

 

Bağımlı biçimbirimler:

 

Tüm ekler, edatlar ve fiil kökleri bağımlı biçim birimlerdir.

 

Örn:

 

-cI, -lAr, -mtırak [1]

 

Bağımsız biçimbirimler:

 

Başka bir biçimbirime ihtiyaç duyulmadan kendi başlarına kullanılabilen biçimbirimlerdir. Tüm isim kökleri bağımsız biçimbirimlerdir.

 

Örn:

 

elma, su, araba

 

Kelime: Belli bir anlam ve görevi olan ses topluluğudur.

 

Kök: Kelimelerin anlamlı en küçük parçasıdır. Başka bir deyişle, kelimenin anlam ve yapısı bozulmadan parçalanamayan şeklidir.

 

Kökler kelimenin çekirdeği durumundadır, belli ekler alarak kökler genişleyebilir. Bir görüşe göre Türkçede kökler tek hecelidir. Her kökün bir anlamı vardır ve kökün yapısı ile anlam yapısı birbirinden ayrılamaz.

 

Kök Aileleri

 

Aynı kökü taşıyan kelimelerin oluşturduğu topluluktur.

 

Örn:

 

Göz

Göz-cü   à Göz kökünün aileleridir

Göz-lük

 

Kökün önceden var olması durumu

 

Önceden olmayan bir kök yaratılamaz. Yeni varlık ve hareketleri karşılamak için sadece mevcut köklere ekler ilave edilerek eski köklerden yeni kelimeler yapılabilir.

 

Yabancı toplumlardan gelen yenilikler için de ya bu şekilde yeni kelimeler yapılır ya da o yeniliklerin o dildeki karşılıkları kabul edilir.

 

Örn:

 

Cumhuriyet döneminde kurulan “bileşik” kelimesi “bi” kökünden türetilmiştir.

 

Kökler anlamları bakımından ikiye ayrılırlar:

 

İsim ve Fiil Kökleri

 

Evrende varlık ve hareket olmak üzere iki unsur vardır. Canlı-cansız varlıkları karşılayan köklere isim kökleri, bu varlıklara ait hareketleri karşılayan köklere ise fiil (eylem) kökleri denir.

 

Varlıkları farklı olduğu halde hareketleri aynı olabilen kökler vardır.

 

Örn:

 

Çocuk

Taş         à düşer

Sıcaklık

 

Varlıklar kendi başlarına kullanılabilirler; fakat hareketler belli bir zaman ve varlığa bağlıdırlar. Kısacası, fiillerin ek alması gerekmektedir. İkinci tekil kişi emir kipi bunun istisnasıdır.

Tâbi olunan unsur

 

Türkçede ekler köklere bağlanır. Yani ekler bağımlı, kökler ise bağımsızdır. Köklerin ses yapısına göre ekler köke uyumlu hale gelir.

 

Bir kök hem isim hem de fiil kökü olamaz. Fakat boya gibi kelimeler bu durumun istisnalarıdır.

 

E.T. boya-ġ > boyağ > boyaw > boya (İsim kökü)

        boya- > boya – (Fiil kökü)

 

Örneğin yukarıdaki örnekte olduğu gibi günümüzde hem isim hem de fiil kökü olan bazı sözcükler, birtakım değişmeler sonucu o hale gelmiştir.

 

Türkçede kökün yeri kelimenin solundadır. Kökler önce söylenir, ekler ise köklerden sonra yer alır.


 

Köklerin yazılması

 

İsim kökleri herhangi bir işaret olmaksızın yazılır.

Fiil köklerinin ise sonuna “-“ konulur.

 

Örn:

 

dişçi   (İsim Kökü)

oyna- ( Fiil Kökü)

 

 

EKLER[2]

 

Tek başlarına belirli bir anlamları olmayan, köklerle birleştiğinde kökün anlamıyla ilgili vazife gören biçimbirimlerdir. Ekler, fiil köklerini kullanılış sahasına çıkartırlar, köke anlam katıp onun anlamını değiştirebilirler.

 

Örn:

 

Göz                  :      (görme organı)

Göz - lük         :      (görmeye yardımcı alet)

Göz - lük - çü  :     (gözlük satan kimse)

 

Yukarıdaki örnekte, “-lük” ve “-çü” eklerinin, bir kökün anlamını nasıl değiştirebildiğini görebiliriz.

 

Eklerin morfolojik incelenmesi: Bu biçimde, ekler ses olayları dikkate alınmadan parçalanırlar. Örneğin, “-lük” eki, kendisinden sonra “e” hal ekini alınca yumuşamaya uğrar ve “-lü-ğ” şeklini alır, fakat bu değişme morfolojik incelemede gösterilmez.

 

Örn:

 

Gözlüğe:

Göz - lük - e

 

Eklerin fonetik incelenmesi: Bu biçimde, ekler parçalanırken ses olayları dikkate alınır. Örneğin, yukarıda örneği verilen “lük” eki incelendiğinde:

 

Gözlüğe:

Göz - lü - ğe

 

şeklinde parçalanır.

 

Eklerde çok şekillilik: Ekler, ses olaylarına bağlı olarak değişik biçimlere girebilirler. Örneğin, isimden fiil yapım eki olan “-lA” eki, “-la” ve “-le” şeklinde yazılabilir. Bu farklılıkların nedeni ilerleyici benzeşmelerdir (Dipnot 1’e bakınız).

 

Türkçe eklerin bünyesinde “o” ve “ö” sesleri bulunmaz. Bunun istisnası “-yor” ekidir.

 

Türkçede ekler köken bakımından ikiye ayrılırlar. Bir kısmı başlangıçtan beri ek olarak görülen biçimbirimlerdir (bunlara asıl ekler denilir). Bir kısmı ise dilin bilinen devreleri içinde, birden fazla ekin birleşmesi veya bir kelimenin ekleşmesi sonucu meydana gelenlerdir.

 

Yapım Ekleri

 

Eklendiği kelimenin anlamını değiştiren eklerdir.[3] Yapım ekleri köke karışırlar ve bu nedenle fark edilmeleri çekim eklerine göre daha zordur.[4] Yapım eklerinin kelimedeki yeri, kökten sonradır. Bir kelimede yapım ekleri üst üste gelebilmektedir.[5]

 

İsim ve fiil olmak üzere iki çeşit gövde vardır. Bu gövdelerden de dört çeşit gövde yapılır. Bunlar isimden  yapılmış isim, isimden yapılmış fiil, fiilden yapılmış fiil ve fiilden yapılmış isim gövdeleridir. Kelime gövdeleri köklere yapım eki getirmek suretiyle yapıldığına göre dört çeşit yapım eki vardır.

 

İsimden isim yapma ekleri: İsim kök ve gövdelerinden başka isim yapmak için kullanılan eklerdir.

 

Örn:

 

 -lIk (taş - lık).

 

İsimden fiil yapma ekleri: İsim kök ve gövdelerinden fiil yapmak için kullanılan eklerdir.

 

Örn:

 

 -lA (baş - la).

 

Fiilden isim yapma ekleri: Fiil kök ve gövdelerinden isim yapmak için kullanılan eklerdir.

 

Örn:

 

-GI (bil - gi).

 

Fiilden fiil yapma ekleri: Fiil kök ve gövdelerinden başka fiil yapmak için kullanılan eklerdir.

 

Örn:  -Dır (bil - dir).

 

 

Çekim Ekleri

 

Eklendiği kelimenin anlamını değiştirmeyen, kelimeyi dilde işleten eklerdir. İşletme ekleri de denmektedir. Çekim ekleri, eklendiği kelimenin başka kelimelerle bağlantı kurmasını sağlar. Çekim eklerinin kullanıldığı sahalar yapım eklerinin


 

kullanıldığı sahalardan daha geniştir. Kelimede yapım ekinden sonra gelirler.[6]

 

Bir çekim eki hem isme hem de fiile gelemez. Kelimeden büyük dil birlikleri olan kelime grupları esasen çekim ekleri üzerine kuruludurlar.  Aynı cinsten iki çekim eki üst üste gelemez. Bu durumun istisnası ise çokluk eki olan -lAr’dır.[7]

 

 

Gramer Kategorileri

 

Bir dilde isimlerin veya fiillerin içinde bulundukları durumla ilgilidir.

 

 

1. İsimlerin gramer kategorileri

 

a. Sayı kategorisi: İsimlerde adet ifade eden gramer kategorisidir. Bir isim ya tekil ya da çoğul halde bulunabilir. Türkçede isim kök ve gövdeleri teklik ifade ederler. Çokluk ifade etmeleri için kök ve gövdeler çokluk eki getirilir.

 

b. Cinsiyet kategorisi: Cinslik; erkeklik, dişilik veya cinssizlik şeklinde görülür. Cinslik olan dillerde bir isim ya erkek ya da dişi kabul edilir.[8] Bazılarında erkek ve dişiden başka nötr olan cinssiz isimler de vardır. Bu gramer kategorisi Türkçede yoktur.

 

c. Belirtme kategorisi: İsimler kullanılış sahasına belirli veya belirsiz olarak çıkarlar. Örneğin İngilizce’de belirtme eki “the”, Arapça’da ise “El”dir. Türkçede ayrı bir belirtme eki yoktur.

 

ç. Hal kategorisi: İsimler ya başka bir isimle yada bir fiile bağlantılı halde bulunurlar. Bu durum Türkçede hal ekleriyle ifade edilir.

 

d. İyelik kategorisi: Bir bağlılık, bir sahiplik gösterir. Türkçede bu durum iyelik bildiren çekim ekleriyle ilgilidir.

 

e. Soru kategorisi: Herhangi bir ismin durumuyla ilgili bilgi almak için gerekli olan kategoridir. Türkçede soru ekiyle ilgilidir.

 

 

İsim çekim eklerinin karşılaştırılması

 

Türkçede isim kök ve gövdeleri kullanılış alanlarında tek başlarına olmadıkları zaman dört çeşit çekim şekli ile çıkmaktadırlar.

 

Çekim ekleri tam anlamıyla hal ekleridir. Çokluk eki yapım eklerine çok yakındır. İyelik ekleri ise daha çok çekim ekine yakın olmakla beraber yapım ve çekim ekleri arasında bir çeşit ek de sayılabilir. Soru eki ise çekim eki karakterlidir.

Çokluk ekinin ifade ettiği dilbilgisel ince fark sadece kök ve gövde içinde kalır. Çokluk ekinden sonra iyelik, hal ve soru ekleri getirilebilir. Yani çokluk ekleri diğer çekim eklerinden önce gelir.

 

İyelik ekleri ismin kendi dışında kelimelerle bağlantısını kurar. Kök ve gövdelerin teklik şekillerinde olduğu kadar çokluk şekillerine de gelirler. Hal ve soru eklerinin sadece önlerinde bulunurlar.

 

Hal ekleri, çekim eklerinin en güçlüleridir. İsimlerin çeşitli bağlantılarını ifade eder, onların teklik, çokluk ve iyelik şekillerini kullanılış sahasına çıkartırlar. Kelimede kendilerinden sonra ancak soru eki bulunabilir.

 

Soru ekleri ise, isimlerin ekli veya eksiz bütün şekillerinde soru ifadesi için kullanılır. Kendisinden sonra diğer çekim ekleri gelmez. İsmi fiile bağlar ve daima sonda bulunurlar.

 

 

2. Fiillerin gramer kategorileri

 

a. Kip (şekil) kategorisi: Bir fiilin ne şekilde yapıldığını bildiren kategoridir. O fiilin yapılıp yapılmadığını ya da tasarlama halinde olup olmadığını bildirir. Fiil kipleri iki tanedir: Bildirim ve tasarlama.

 

b. Zaman kategorisi: Fiilin yapılma zamanıyla ilgili kategoridir. Kabaca üç zaman vardır: Geçmiş, şimdiki ve gelecek zaman.

 

c. Şahıs kategorisi: Fiili hangi şahsın yaptığını gösterir. Bazen sayıyla birlikte olur. Altı adet şahıs vardır.

 

ç. Vasıf kategorisi: Fiilin özelliği ile ilgilidir. Sıfat fiillerle bağlantılıdır.

 

d. Hal kategorisi: Fiilin nasıl yapıldığını bildirir. Zarf fiiller ile bağlantılıdır.

 

 

Fiil çekim eklerinin karşılaştırılması

 

Şekil ve zaman ekleri, hareket kiplerini yapan ekler olarak fiil çekiminin temel ekleri durumundadır.  Fiil kök ve gövdelerini nesnelere hareket vazifesi ile bağlayan eklerdir.

 

Şahıs ekleri de fiil çekimini yapan temel eklerden biridir. Nesnelerin hareketlerini bir şekle ve zamana bağlayarak ifade ederler.

 

Şekil ve zaman ekleri ile, şahıs ekleri dışında kalanlar ise diğer fiil çekim ekleridir. Bütün fiil çekim ekleri fiil kök ve gövdelerine işleklik verirler.

 

Soru eki, ister isim olsun ister fiil olsun bütün kelimelerde ve şekillerde kullanılan genel bir ektir



[1] Eklerde, değişen sesler büyük harfle, değişmeyen sesler ise küçük harfle gösterilir. Örn: -mA2 olumsuzluk eki -ma ve -me şekillerinde gösterilebilir. 2, üzerine geldiği sesin kaç kez değişebileceğini gösterir.

[2] Eklerin Gösterilişi

 

+CU+     : İs. is. Yp. Ek.

+lA-        : İs. fi. Yp. Ek.

-(I)n+      : Fi. is. Yp. Ek.

-(I)ş-       : Fi. fi. Yp. Ek.

[3] Örneğin: sil (silmek fiili)’e -gi yapım ekini eklediğimizde, silgi kelimesi meydana gelir ki bu da başka bir anlam oluşturur.

 

[4] Örneğin; ufak + cık > ufacık

 

[5] Örneğin: yol - cu - luk

 

[6]  Kök + [(Y.E.)+(Y.E.)]+[(Ç.E.)+(Ç.E.)]

216
0
0
Yorum Yaz