"Bu yerlerde trenler doðudan batýya, batýdan doðuya gider gelir...gider gelirdi.. Bu yerlerde demiryolunun her iki yanýnda ýssýz, engin, sarý kumlu bozkýrlarýn özeði Sarý Özek uzar giderdi. Coðrafyada uzaklýklar nasýl Greenwich meridyeninden baþlýyorsa, bu yerlerde de mesafeler demiryoluna göre hesaplanýrdý. Trenler ise doðudan batýya, batýdan doðuya gider gelir, gider, gelirdi..."

Aytmatov'un çok tanýnan eserlerinden biri olan "Gün Olur Asra Bedel", diðer adýyla "Gün Uzar Yüzyýl Olur" esas itibarýyla Sovyetler Birliði döneminde yaþanan sosyal ve kültürel sorunlarýn bir öz eleþtirisidir. Aytmatov, romanýnda, geçmiþin efsaneleriyle geleceðin bilim kurgusunu harmanladýðý çok özel bir teknik uygulamýþtýr.

Çaðdaþ romancýlýðýn baþyapýtlarýndan biri olan Gün Olur Yüzyýl Olur, aslýnda yalýn bir kurguya dayalýdýr. Uçsuz bucaksýz bozkýrlarýn kuþ uçmaz kervan geçmez köþelerinin birinde, belki ayda bir trenin geçtiði istasyonda görevli iki arkadaþtýr, Yedigey ve Kazgangap.

Aytmatov romanýnda, sýradan bir yaþamdan, ulusal ve toplumsal sorunlara gönderme yapar.Yer, Sarý Özek bozkýrýdýr...Kýrgýzistan'ýn uçsuz bucaksýz bozkýrlarýnýn birinde Sarý Özek'teki basit ve tekdüze bir yaþamýn; demiryolcu Yedigey'in, Ýkinci Dünya Savaþý'ndan beri arkadaþý ve en yakýn dostu Kazangap'ý, vasiyeti üzerine, atalarýndan miras kaldýðýna inandýðý ve kutsal bildiði Sarý Özek bölgesinde bir mezarlýða gömmek istemesinin ve bu süreçte yaþadýðý çeliþkilerin öyküsüdür. Çevre ve kiþiler, bize pek yabancý olmayan, Orta Anadolu bozkýrlarýnýn ve halkýnýn adeta bir kopyasýdýr.

Aytmatov'un yapýtlarýnda baþlangýç, ayný zamanda bitiþtir. Baþlayan her þey biter, biten her þey de yeni bir baþlangýçtýr. Zamanýn erdiði bozkýrlarda, gün, yüzyýl kadar uzun; geçen yüzyýllar ise bugün kadar yakýndýr aslýnda. Aytmatov tren raylarýnýn sonsuzluða uzayýp giden kývrýmlarý arasýnda yiyecek arayan bir tilkinin yaþadýklarýný adeta empatik yaklaþýmla yaþatýr bizlere.

Kazgangap, saðlýðýnda, Kýrgýz efsanelerinin birinde adý geçen Nayman Ana türbesinin yer aldýðý Ana Beyit bölgesine gömülmek istediðini söylemiþtir.
Her þey, bir devenin sýrtýnda Ana Beyit mezarlýðýna yol alan cenaze konvoyunun en önünde giden Yedigey'in bilincinde oluþur ve geliþir. Sarý Özek'teki istasyondan kutsal mezarlýða giden cenaze konvoyunun baþýný çeken Yedigey, can dostu Kazgangap'la yaþadýklarýný, bu kýsa yolculuk sýrasýnda geri dönüþlerle bilinç üstüne çýkarýr. Romanýn ilerleyen sayfalarýnda, anlatýlanlarýn, bu yolculuk boyunca tahayyül edilenlerin ürünü olduðu ortaya çýkar. Yedigey, koca ömrü, bir güne hatta saatlere sýðdýrýr; geçmiþin, þu anýn ve geleceðin ayný þey olduðunu, deve sýrtýndaki bilinç akýþlarýnda yaþar ve yaþatýr.

Gün Olur Yüzyýl Olur, dönemin yönetim anlayýþýna, Stalin diktatörlüðüne eleþtirel bir bakýþ getirir. Bu eleþtirel bakýþ, devlet kademelerinde görev yapan kiþilere olumsuz karakterler çizilmesiyle kendisini gösterir. Roman kahramanlarýnda Sabitcan, bozkýrýn karþýsýnda þehri, sýradan Kýrgýzýn karþýsýnda ise yönetime yakýn, toplumsal yabancýlaþmaya örneði temsil eder. Aytmatov'un yapýtlarýnda olumsuz kiþilerin þahsýnda, sistemin yozlaþmýþ uygulamalarý, üstü kapalý da olsa acýmasýzca eleþtilir.

Yedigey, can dostu Kazgangap'ýn naaþýný vefa borcunu ödemek üzere küçük bir cenaze konvoyuyla Ana Beyit'e götürmektedir. Ancak, destan kahramaný Nayman Ana'nýn mezarýnýn bulunduðu Ana Beyit'te, Sovyet yönetimince bir uzay üssü kurulmuþtur.

Cengiz Aytmatov, romanýnda "mankurt" kavramýný bir sosyoloji terimi yapacak derecede çarpýcý sosyolojik saptama yapar. Mankurt, Aytmatov'dan sonra, geçmiþini unutmuþ, bedeniyle ve ruhuyla karþý tarafýn buyruðu altýna girmiþ, yeni efendisine yaranmak için kendi deðerlerine, ailesine ihanet edenlerin ortak adýdýr.

Nayman Ana, mankurt olan oðlunu kurtarmaya çalýþan, umut ve korku dolu bir yürekle çalkalanan bir Kýrgýz anasýdýr. Onun mücadelesi, trajediyle bitse de, sonraki yüzyýllarda yaþanacaklara âdeta geçmiþ çaðlardan, ötelerden bir uyarýdýr.

Kýrgýz ananýn trajedisi, bulduðu sandýðý bir anda, oðlunun okuyla öldürülmesiyle, efsaneden modern topluma bir projeksiyon tutar. Tarihsel mankurtlaþma, aslýnda, modern zamanlarda yaþanan mankurtlaþmanýn iz düþümüdür âdeta.

Gün Uzar Yüzyýl Olur'da geçmiþ ile þu an, gerçekler ile destanlar iç içedir. Juan Juanlar, Sarý Özek bozkýrýnda yaþayan Naymanlarýn topraklarýný istilâ eder. Tutsak aldýklarý Nayman gençlerinin kafalarýna yaþ deve derisinden bir baþlýk geçirirler. Güneþ altýnda kurumaya ve daralmaya baþlayan deri, esirlere korkunç acýlar verir. Tutsaklar bu iþkencenin sonunda ya ölürler ya da mankurtlaþýrlar yani belleklerini ve bilinçlerini yitirirler. Juan Juanlar, tutsaklarýn anýlarýný belleklerinden silmekle, insanlýðýn bilincini yok etmekle insanlýk onurunu ayaklar altýna almayý baþarmýþ (?) bir topluluktur.

Mankurtlaþan tutsak artýk efendisinden baþkasýný tanýmaz. Ne anasýný, ne babasýný, ne de bir baþka þeyi hatýrlar. Aðzý var, dili yoktur artýk; isyaný ve itaatsizliði hiç düþünmeyen tek varlýktýr yeryüzünde.,

Yedigey'in Kazgangap'ý gömmek istediði yer, Nayman Ana'nýn mezarý artýk uzay üssüdür. Romanda yerleþik sistemin deðerlerini simgeleyen Kazgangap'ýn oðlu Sabitcan ise babasýnýn cenazesine dahi zorla gelmiþtir; herhangi bir sorun çýkmadan bir an önce törenin bitmesini ve þehre dönmeyi istemektedir.

Üsse yaklaþan cenaze konvoyunu durduran nöbetçiler, buranýn askerî bölge olduðunu söyleyerek cenaze konvoyunun Ana Beyit'e girmesine izin vermek istemezler. Tartýþma sürerken Nöbetçi subay gelir. Nöbetçi subay Kýrgýz kökenli bir delikanlýdýr. Kendi halkýndan bir muhatapla karþýlaþan Yedigey sorunu çözeceði inancýyla konuyu açýklamaya baþlar. Nöbetçi subayýn cevabý çok kýsa ve çarpýcýdýr: "Yoldaþ, Rusça konuþ" . Yedigey afallayarak niçin Kýrgýzca konuþmadýðýný sorar. Kýrgýz subay görevde olduðunu, görevde iken Kýrgýzca konuþamayacaðý cevabýný verir.

Konvoy çaresizlik içinde, kutsal topraklardan uzaklaþýr. Yedigey baþka bir yerde cenazeyi yaparak gömer; ancak Kýrgýz geleneklerini, tam olarak bilmeden ve uygulayamadan gömmek onu çok rahatsýz etmiþtir.

Aytmatov, baskýcý bir rejimin yerel ve ulusal deðerleri silmeye çalýþtýðý bir zamanda alegrofik imgelerle ulusal kimliðini örten perdeyi aralamayý bilmiþ, toplumsal sorunlarý ve bu sorunlarýn derin yapýlarýný zamanýn gündemine taþýma olanaðýný yaratmýþ ve romanlarýyla insanlýðýn hizmetine sunmuþtur.